Rodzina

Rodzina i dzieci

Różne świadczenia państwowe odciążają i wspierają rodziny. Do najważniejszych świadczeń finansowych należą: zasiłek rodzinny, dodatek na dziecko i zasiłek rodzicielski.

1. Świadczenia przed i po ciąży

Dla matek (w ciąży) pracujących na terenie Niemiec obowiązuje ustawa o ochronie macierzyństwa (niem. MuSchG). Ustawa ta chroni przed zagrożeniami w miejscu pracy i daje im szczególną ochronę przed wypowiedzeniem. Tak więc matki w ciąży mogą pracować tylko za ich zgodą w ostatnich 6 tygodniach przed porodem i wcale nie pracować do upływu 8 tygodni po porodzie. W przypadku przedwczesnych i mnogich porodów matki mogą pracować dopiero po 12 tygodniach od porodu. W przypadku przedwczesnych porodów medycznych i innych porodów przedwczesnych okres ochrony macierzyństwa po porodzie przedłuża się o dni, które nie mogły być wykorzystane przed porodem. Prawo zabrania również niektórych rodzajów pracy (np. akord, linia montażowa, nadgodziny, praca w niedzielę lub w nocy). Jeśli lekarz wystawi indywidualne zaświadczenie o zakazie zatrudniania, jest to także zobowiązujące.

W celu ochrony kobiety przed niekorzystnymi skutkami finansowymi w tym okresie, ustawa o ochronie macierzyństwa reguluje różne świadczenia macierzyńskie:

  • zasiłek macierzyński,
  • dopłata pracodawcy do zasiłku macierzyńskiego podczas okresu ochrony macierzyństwa,
  • wynagrodzenie w przypadku zakazów zatrudnienia poza okresami ochrony macierzyństwa (wynagrodzenie dla matek, które mają zakaz świadczenia pracy).

2. Zasiłek rodzinny

Możesz złożyć wniosek o niemiecki zasiłek rodzinny dla swoich dzieci, jeżeli:

  • posiadasz obywatelstwo jednego z krajów UE, Islandii, Liechtensteinu, Norwegii (kraje EOG) lub Szwajcarii,
  • masz miejsce zamieszkania lub miejsce stałego pobytu w Niemczech i w związku z tym bez ograniczeń podlegasz obowiązkowi płacenia podatku dochodowego.

Jeżeli nie mieszkasz w Niemczech lub nie masz tu miejsca stałego zamieszkania, ale osiągasz tu przynajmniej 90% dochodu, możesz zostać przez urząd skarbowy za osobę podlegającą nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu. Prawo do zasiłku masz również wtedy, gdy nie mieszkasz w Niemczech lub nie masz tu miejsca stałego pobytu, ale podlegasz niemieckiemu ograniczonemu obowiązkowi podatkowemu, ponieważ jesteś tu zatrudniony i objęty obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym.

Uwaga: W ciągu pierwszych trzech miesięcy po przeniesieniu miejsca zamieszkania lub ustanowieniu miejsca stałego pobytu w Niemczech nie masz prawa do zasiłku rodzinnego, jeśli w tym okresie nie uzyskujesz dochodów w kraju. Obejmuje to dochody z pracy (niezależnie od tego, czy prowadzisz działalność gospodarczą na własny rachunek) lub dochody z działalności gospodarczej (§ 2 ust. 1 nr 1 do 4 niem. ustawy o podatku dochodowym (EStG)).

Aby otrzymać zasiłek rodzinny, musisz posiadać status osoby uprawnionej do korzystania ze swobody przemieszczania się. Osoba ma prawo do swobodnego przemieszczania się, jeśli na przykład jest zatrudniona (niezależnie od tego, czy prowadzi działalność gospodarczą na własny rachunek) lub jest członkiem rodziny obywatela UE (§ 2, ust. 2, nr 1 lub § 2, nr 2-7 niem. ustawy o powszechnej swobodzie przemieszczania się obywateli UE (FreizügG/EU)). Jeśli osoba nie może wykonywać pracy zarobkowej, musi posiadać odpowiednie ubezpieczenie zdrowotne i wystarczające środki na utrzymanie. Więcej na temat prawa do pobytu i swobodnego przemieszczania się dowiesz się tutaj.

Uwaga: Jeżeli prawo do korzystania ze swobody przemieszczania się wynika wyłącznie z celu, jakim jest poszukiwanie pracy (§ 2 ust. 2 Nr. 1a niem. FreizügG/EU), prawo do zasiłku rodzinnego nie występuje. Nie ma to zastosowania tylko wtedy, gdy osoba przebywała już w Niemczech przed rozpoczęciem poszukiwania pracy na podstawie innej ustawy o powszechnej swobodzie przemieszczania się, np. dlatego, że pracowała już wcześniej. W tym przypadku osoby poszukujące pracy mają również prawo do zasiłku rodzinnego.

Zasiłek na dziecko jest zazwyczaj wypłacany na dzieci do 18. roku życia. Należą do nich:
• dzieci biologiczne i adoptowane,
• pasierbowie,
• dzieci z rodzin zastępczych,
• wnukowie.

Jeśli dziecko ma więcej niż 18 lat, można otrzymać zasiłek rodzinny tylko pod pewnymi warunkami. Więcej informacji w pytaniach i odpowiedziach.

Uwaga: Jeśli Twoja rodzina mieszka w innym kraju UE, najpierw należy ustalić, który kraj jest odpowiedzialny za wypłatę zasiłku rodzinnego. Może się zdarzyć, że możesz otrzymać częściowe świadczenia w różnych krajach UE. Zależy to od Twojej sytuacji rodzinnej. Dowiedz się więcej tutaj o przypadkach transgranicznych.

Wniosek o zasiłek rodzinny musi być złożony do Kasy Świadczeń Rodzinnych przez rodzica, z którym dziecko mieszka. Zasiłek rodzinny wynosi 219 EUR miesięcznie na pierwsze i drugie dziecko, 225 EUR miesięcznie na trzecie dziecko i 250 EUR miesięcznie na każde kolejne dziecko.

Uwaga: Kasa Świadczeń Rodzinnych wypłaci zasiłek rodzinny z mocą wsteczną tylko za poprzednie 6 miesięcy, licząc od daty otrzymania wniosku.

Informacje na temat zasiłku rodzinnego są dostępne w wielu językach na portalu Familienportal. Wielojęzyczne formularze wniosku można znaleźć na stronie internetowej Federalnej Agencji Pracy. Istnieje również możliwość złożenia wniosku o zasiłek rodzinny przez internet (tylko po niemiecku).

Porada: Dostępny w wielu językach film „Zasiłek rodzinny” zawiera wszystkie najważniejsze informacje.

3. Dodatek na dziecko

Dodatek na dziecko zgodnie z § 6a federalnej ustawy o zasiłkach wychowawczych (niem. BKGG) wspiera rodziców, których miesięczne dochody nie wystarczają na całkowite pokrycie potrzeb rodziny. Dodatek na dziecko wynosi maksymalnie 209 euro na dziecko miesięcznie i wraz z zasiłkiem rodzinnym oraz, w stosownych przypadkach, zasiłkiem mieszkaniowym, pokrywa przeciętne potrzeby dzieci. Osoby otrzymujące dodatek na dziecko są również uprawnione do świadczeń z tytułu edukacji i uczestnictwa i są zwolnione z opłat za opiekę nad dzieckiem.

Rodzice są uprawnieni do otrzymania dodatku na dziecko dla swoich dzieci, jeżeli

  • dzieci mają poniżej 25. roku życia, nie posiadają małżonków lub nie pozostają w zarejestrowanych związkach partnerskich,
  • żyją w gospodarstwie domowym z rodzicami,
  • na te dzieci pobierany jest zasiłek rodzinny lub świadczenie wykluczające zasiłek rodzinny,
  • miesięczny dochód rodziców przekracza minimalny limit dochodu w wysokości 900 euro brutto dla par rodzicielskich i 600 euro brutto dla rodziców samotnie wychowujących dzieci,
  • potrzeby rodziny są pokrywane z wypłaty zasiłku rodzinnego, dodatku na dziecko i, w stosownych przypadkach, zasiłku mieszkaniowego, a zatem nie powstaje prawo do zasiłku dla bezrobotnych II.

Uwaga: Od 1 stycznia 2020 r. nie obowiązuje już wcześniejszy stały limit dochodów maksymalnych!

Więcej informacji na temat dodatku na dziecko oraz składania wniosku znajdziesz na portalu Familienportal.

Porada: Dostępny w wielu językach film „Dodatek na dziecko” zawiera informacje na temat świadczenia wspierającego rodziców uzyskujących niskie dochody.

4. Dodatek natychmiastowy (niem. Sofortzuschlag) i bonus na dziecko (niem. Kinderbonus) w 2022 roku

Za pomocą dodatku natychmiastowego (Sofortzuschlag) w wysokości 20 euro miesięcznie rząd federalny chce od lipca 2022 roku wspierać szczególnie dotknięte ubóstwem dzieci, młodzież i młodych dorosłych, którym przysługuje prawo do następujących świadczeń:

  • świadczenia zawarte w drugiej i dwunastej księdze niemieckiego Kodeksu socjalnego (SGB II i SGB XII),
  • świadczenia wynikające z ustawy o świadczeniach dla ubiegających się o azyl,
  • uzupełniająca pomoc w zakresie kosztów utrzymania lub
  • dodatek na dziecko.

Wypłata dokonywana jest automatycznie za pośrednictwem właściwych urzędów: urzędów aktywizacji zawodowej i Kas Świadczeń Rodzinnych. Składanie wniosku nie jest konieczne. Więcej informacji na ten temat można uzyskać w Federalnej Agencji Pracy.

Bonus na dziecko (Kinderbonus) to jednorazowa dopłata w wysokości 100 euro. Celem bonusu na dziecko jest dodatkowe odciążenie rodziców i rodzin w związku z bieżącymi podwyżkami cen. „Bonus na dziecko 2022” wypłacany jest od lipca 2022 roku za każde dziecko, któremu przysługuje prawo do zasiłku rodzinnego w co najmniej jednym miesiącu bieżącego roku. A zatem z tego świadczenia skorzystają również dzieci urodzone w roku 2022. Bonus przyznawany jest niezależnie od świadczeń socjalnych.

Bonus na dziecko (Kinderbonus) i dodatek natychmiastowy (Sofortzuschlag) stanowią część „ Drugiego pakietu antyinflacyjnego 2022” przygotowanego przez rząd federalny.

5. Zasiłek rodzicielski

Zasiłek rodzicielski jest wsparciem finansowym dla rodzin po urodzeniu dziecka. Zasiłek rodzicielski rekompensuje część brakującego dochodu, jeśli chcesz być przy dziecku po porodzie i z tego powodu przerywasz lub ograniczasz swoją pracę zawodową. Aby otrzymywać zasiłek rodzicielski, nie trzeba brać urlopu rodzicielskiego, ale można pracować jedynie w ograniczonym stopniu.

Prawo do zasiłku rodzicielskiego występuje wtedy, gdy miejsce zamieszkania dziecka leży na terenie Niemiec lub jedno z rodziców jest lub było zatrudnione w Niemczech. Zasiłek rodzicielski może otrzymać osoba, która

  • w miesiącach objętych wnioskiem pracuje nie więcej niż 32 godziny tygodniowo,
  • sama wychowuje i opiekuje się dzieckiem,
  • żyje z dzieckiem w jednym gospodarstwie i
  • ma swoje miejsce zamieszkania lub pobytu stałego w Niemczech.

Wniosek o zasiłek rodzicielski należy składać w lokalnym urzędzie wypłacającym zasiłki wychowawcze. Właściwy urząd wypłacający zasiłki rodzicielskie znajdziesz tutaj.

Porada: Na stronie EltergeldDigital możesz złożyć wniosek o zasiłek rodzicielski przez internet. Portal internetowy dostępny jest wyłącznie w języku niemieckim.

W zależności od potrzeb rodziców przepisy dotyczące zasiłku rodzicielskiego oferują różne możliwości.

Bazowy zasiłek rodzicielski w ciągu pierwszych 14 miesięcy życia dziecka wynosi od 65 do 100% wynagrodzenia netto sprzed narodzin. Im niższy dochód, tym wyższa stopa procentowa. Zasiłek wynosi maksymalnie 1800 euro miesięcznie.

Ojcowie i matki mogą otrzymać go w sumie maksymalnie na 14 miesięcy i swobodnie dzielić ten okres między siebie. Jedno z rodziców może pobierać go co najmniej przez 2, a maksymalnie przez 12 miesięcy. Pełne 14 miesięcy przysługuje, jeżeli oboje rodzice są zaangażowani w opiekę nad dzieckiem. Rodzice samodzielnie wychowujący dzieci mogą otrzymać zasiłek rodzicielski przez pełne 14 miesięcy. Jeśli dziecko przyjdzie na świat 6 tygodni przed wyliczonym terminem lub jeszcze wcześniej, rodzice otrzymują zasiłek rodzicielski maksymalnie cztery miesiące dłużej.

Rodzice, którzy dzielą swój czas na działalność zawodową i pracę na rzecz rodziny, otrzymują dodatkowo zasiłek rodzicielski plus (ElterngeldPlus) i bonus partnerski (Partnerschaftsbonus). Dowiedz się więcej tutaj.

Porada: Dostępny w wielu językach film „Zasiłek rodzicielski” przedstawia informacje o świadczeniu, które rekompensuje brak dochodów rodzicom sprawującym opiekę nad dziećmi.

6. Urlop rodzicielski

Urlop rodzicielski jest uprawnieniem pracownicy lub pracownika w stosunku do pracodawcy, którzy zazwyczaj wykonują swoją pracę w Niemczech, oraz dla pracowników, którzy pracują za granicą, jeżeli jednak ich stosunek pracy podlega prawu niemieckiemu. Urlop rodzicielski pozwala na przerwanie działalności zawodowej lub skrócenie czasu pracy w celu opieki nad dzieckiem. Jeśli weźmiesz urlop rodzicielski, zostaniesz zwolniony(-a) z wykonywania pracy. Nie będziesz otrzymywać wynagrodzenia za pracę. W tym okresie można jednak otrzymać zasiłek rodzicielski na wyżej wymienionych warunkach.

Uwaga: W czasie urlopu rodzicielskiego nie można zwolnić pracownika. Stosunek pracy zostaje jedynie zawieszony, a Ty masz prawo do powrotu do swojej pracy.

Aby móc skorzystać z urlopu rodzicielskiego, należy spełnić pewne wymagania. Więcej informacji w pytaniach i odpowiedziach.

7. Opieka nad dziećmi

Dzieci po ukończeniu 1. roku życia mają prawo do miejsca w placówce dziennej opieki nad dziećmi (zwanej również żłobkiem/przedszkolem lub „Kita”) lub do uzyskania dziennej opieki (u opiekunki („Tagesmutter”) lub opiekuna „Tagesvater”). To prawo do opieki nad dzieckiem obowiązuje od jego 1. urodzin do momentu pójścia do szkoły.

Pod pewnymi warunkami dziecko poniżej 1. roku życia również może otrzymać miejsce w placówce opieki (np. jeśli rodzice pracują, szukają pracy lub są w trakcie szkolenia).

Rodzice mogą wybrać, czy ich dziecko ma być objęte opieką w żłobku lub przedszkolu, czy przez dziennego opiekuna. Aby otrzymać miejsce w placówce opieki, należy złożyć wniosek we właściwym urzędzie ds. młodzieży.

Wiele urzędów ds. młodzieży w Niemczech udostępnia w Internecie odpowiednie formularze i informacje, jak również przegląd kosztów opieki. Urzędy ds. młodzieży oferują również osobiste doradztwo dla rodziców i wspierają ich w znalezieniu odpowiedniego miejsca dla dziecka w placówce opieki.

Porada: Jeśli chcesz, aby Twoje dziecko zostało objęte opieką, musisz je wcześniej zarejestrować. Miejsca dla dziecka w placówce opieki są zazwyczaj szybko przydzielane ze względu na dużą liczbę zainteresowanych rodziców. Wiele osób czeka na miejsce dla dziecka w placówce opieki przez kilka miesięcy. Należy jak najszybciej zasięgnąć informacji na temat wolnych miejsc.

Opieka w żłobku lub przedszkolu jest szczególnie korzystna dla umiejętności językowych Twojego dziecka. Dla dzieci i młodzieży, które dorastają z językiem ojczystym innym niż niemiecki, istnieją specjalne programy wsparcia językowego w języku niemieckim w przedszkolach i szkołach.

We wszystkich krajach związkowych przeprowadzane są testy językowe w żłobkach lub przedszkolach (najpóźniej przed rozpoczęciem nauki w szkole) w celu ustalenia, czy dziecko potrzebuje dalszych zajęć nauki języka niemieckiego. Dzięki temu dziecko może nadążać za lekcjami.

Porada: Dla osiągnięcia sukcesu przez dziecko w szkole ważne jest, aby dobrze posługiwało się ono językiem niemieckim. Dlatego należy skorzystać z oferty wsparcia językowego! W niektórych krajach związkowych udział w niemieckojęzycznych programach wsparcia jest obowiązkowy dla tych dzieci, w przypadku których stwierdzono, że ich znajomość języka niemieckiego jest niewystarczająca. Informacje na temat pomocy w języku niemieckim można uzyskać bezpośrednio w przedszkolu lub szkole, jak również w poradniach migracyjnych i służbach migracyjnych dla młodzieży.

Bliższe informacje można otrzymać na miejscu:

  • w urzędzie miasta, gminy, powiatu: urząd ds. młodzieży
  • doradztwo rodzinne
  • Doradztwo migracyjne dla dorosłych imigrantów
  • placówki opieki dziennej dla dzieci (wiele placówek opieki dziennej oferuje na przykład „dzień otwarty”, gdzie można odwiedzić placówkę w ustalonych terminach i zapoznać się z koncepcją pedagogiczną. Informacje o dniach otwartych są publikowane najczęściej na stronach internetowych żłobków i przedszkoli.

8. Świadczenia na cele edukacyjne i udział w życiu społecznym

W szczególności dzieci, młodzież i młodzi dorośli, którzy otrzymują zasiłek dla bezrobotnych II, zasiłek społeczny lub pomoc społeczną, lub których rodzice otrzymują dodatek na dziecko lub zasiłek mieszkaniowy, mają prawne roszczenie do świadczeń z tytułu edukacji i uczestnictwa w życiu społecznym. Obejmują one:

  • jednodniowe wycieczki ze szkoły, przedszkola i żłobka,
  • wielodniowe wycieczki klasowe,
  • zapewnienie wyprawki szkolnej w wysokości 150 EUR na rok szkolny,
  • dojazdy do szkoły,
  • stosowne wsparcie w nauce,
  • dopłata do obiadów stołówkowych oraz
  • świadczenia w zakresie uczestnictwa w życiu społecznym i kulturalnym społeczności (sport, muzyka, wypoczynek).

Wnioski o zasiłki edukacyjne i z tytułu uczestnictwa należy składać we właściwych urzędach gminnych w danym kraju związkowym. Tutaj dowiesz się, gdzie możesz złożyć wniosek o te świadczenia w swoim miejscu zamieszkania.

9. W którym kraju otrzymam świadczenia rodzinne?

Świadczenia rodzinne, takie jak zasiłek rodzinny lub zasiłek rodzicielski w Niemczech, są dostępne we wszystkich krajach UE, ale istnieją znaczne różnice między krajami w odniesieniu co do ich struktury i wysokości.

Często pojawia się pytanie, który kraj jest odpowiedzialny za wypłatę świadczeń rodzinnych. Zależy to od sytuacji Twojej rodziny.

  • Jeśli Twoja rodzina mieszka w kraju, w którym pracujesz, kraj ten jest odpowiedzialny za wypłacanie świadczeń rodzinnych. Otrzymujesz świadczenia rodzinne na tych samych warunkach i na tym samym poziomie co obywatele tego kraju.
  • Jeśli Twoja rodzina nie mieszka w kraju, w którym pracujesz, może przysługiwać Ci prawo do świadczeń w kilku krajach. Jeśli posiadasz prawo do otrzymywania świadczeń rodzinnych w kilku krajach, o tym, który kraj ma je wypłacić, decydują zasady pierwszeństwa. Jeśli świadczenia rodzinne są wyższe w innym kraju, można ubiegać się o różnicę w tym kraju.

Przykład: Jedno z rodziców pracuje w Niemczech, drugie pracuje w Polsce i mieszka tam z dzieckiem. W tym przypadku zarówno w Polsce, jak i w Niemczech istnieje prawo do zasiłku rodzinnego. W tym przypadku Polska wypłaca polski zasiłek rodzinny, ponieważ dziecko mieszka w Polsce. Ponieważ polski zasiłek rodzinny jest niższy od niemieckiego, Niemcy wypłacają tę różnicę. W sumie otrzymasz zatem tyle samo zasiłku rodzinnego, ile w kraju o wyższych świadczeniach. 

Film o zasiłku rodzinnym w przypadkach transgranicznych (dostępny również w języku angielskim i polskim) daje dobry wgląd w sytuację. Na stronie internetowej Kasy Świadczeń Rodzinnych znajdziesz również kartę informacyjną dotyczącą zasiłku rodzinnego w przypadkach transgranicznych. Karta informacyjna zawiera szczegóły dotyczące Kas Świadczeń Rodzinnych właściwych dla Ciebie.

10. Film dot. świadczeń rodzinnych

Osoby posiadające dzieci zyskują wsparcie państwa. Jednak tak jak zróżnicowane są rodziny, tak również zróżnicowane są świadczenia i ulgi podatkowe, których potrzebują. Film ten wyjaśnia świadczenia rodzinne, takie jak zasiłek rodzinny, dodatek na dziecko, zaliczki na alimenty oraz kwoty ulg dla rodziców samotnie wychowujących dzieci.

Film został opublikowany na licencji Creative Commons by-nc-nd/3.0/. Może być rozpowszechniany i publikowany do celów niekomercyjnych z podaniem autora „Federalne Ministerstwo ds. Rodziny, Seniorów, Kobiet i Młodzieży oraz Komisarz Rządu Federalnego ds. Migracji, Uchodźców i Integracji”.

Dalsze filmy dotyczące poszczególnych świadczeń dla rodzin

Dodatkowe informacje